Η Μαρία Δασκαλόπουλου, γνωστή ως Μαρία ή Μαρίτσα η Πενταγιώτισσα (1821–1885), υπήρξε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες γυναικείες μορφές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Καταγόμενη από το Πεντάγιο Φωκίδας, έζησε στα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα και έμεινε θρυλική όχι μόνο για την εξαιρετική της ομορφιά, αλλά και για τη ζωή της που συγκρούστηκε ανοιχτά με τα αυστηρά ήθη της εποχής. Κόρη, σύμφωνα με την παράδοση, γραμματοδιδασκάλου –εξ ου και ο χαρακτηρισμός «δασκαλοπούλα»η Μαρία ξεχώρισε από νωρίς ως δυναμική και ανεξάρτητη γυναίκα.
Η έντονη ερωτική της ζωή προκάλεσε την οργή της τοπικής κοινωνίας, η οποία την αντιμετώπισε περισσότερο ως απειλή παρά ως άνθρωπο. Οι σχέσεις της στάθηκαν αφορμή για συγκρούσεις, ζηλοτυπίες και τελικά για ένα αιματηρό δράμα, όταν αποκαλύφθηκε ο δεσμός της με τον Δημήτρη Τουρκάκη, γεγονός που οδήγησε στη δολοφονία του αδελφού της. Η ίδια συνελήφθη και οδηγήθηκε στο Κακουργιοδικείο του Μεσολογγίου ως ηθική αυτουργός, όμως αθωώθηκε, σε μια δίκη που πέρασε στον θρύλο για τις συνθήκες και τις πιέσεις που φέρεται να ασκήθηκαν στους ενόρκους.
Μετά τα τραγικά αυτά γεγονότα, η Μαρία αποσύρθηκε από τη θυελλώδη ζωή των νεανικών της χρόνων. Παντρεύτηκε τον χήρο Γεώργιο Αρμάο στο Παλαιοκάτουνο, ανέθρεψε τα τέσσερα παιδιά του και έζησε ήσυχα μέχρι τον θάνατό της το 1885. Παρ’ όλα αυτά, η μορφή της είχε ήδη μετατραπεί σε θρύλο. Η Μαρία η Πενταγιώτισσα ενέπνευσε δημοτικά τραγούδια, θεατρικά έργα, κινηματογραφικές ταινίες και λογοτεχνικά κείμενα, με κορυφαία τη μνημόνευση από τον Κωστή Παλαμά και άλλους σημαντικούς λογοτέχνες.
Σήμερα, η ιστορία της διαβάζεται όχι μόνο ως αφήγηση πάθους και σκανδάλου, αλλά και ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που δυσκολεύτηκε να αποδεχθεί μια γυναίκα ελεύθερη, αυτόνομη και ανυπότακτη. Ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα, η Μαρία η Πενταγιώτισσα παραμένει ένα πρόσωπο που προκαλεί, συγκινεί και θέτει ακόμη ερωτήματα για τα όρια της ηθικής, της ελευθερίας και της κοινωνικής ανοχής.
